Τραβέρσο ανάποδο... πορεία προς το Βοριά

Federico Garcia Lorca

Click for English Version 

Click for Spanish Version 

 

Η τέχνη είναι επικίνδυνη. Η τέχνη είναι πραγματικά επικίνδυνη επειδή μπορεί να κινητοποιήσει συναισθηματικά.

Νίκος Καβαδίας

Είναι σαφές αυτό όταν τα μισάνθρωπα, μισαλλόδοξα καθεστώτα την κυνηγούν λυσσαλέα, από τα πιο βάρβαρα που σκοτώνουν τους καλλιτέχνες (Federico Garcia Lorca-Ισπανία, Victor jara-Χιλή).

Άκουγα το μελοποιημένο ποίημα του ποιητή Νίκου Καβαδία από τον Θάνο Μικρούτσικο στο σπίτι κάπως αφηρημένα και όταν τελείωσε το τραγούδι το ξανάβαλα από την αρχή και μετά ξανά. Και ύστερα άρχισα να ψάχνω τις διάφορες εκτελέσεις του από διάφορους καλλιτέχνες. 

Θάνος Μικρούτσικος

Και συνέχισα να το ακούω και το μυαλό μου τύρβαζε γύρω από τους στίχους και παράλληλα την στεγνή πραγματικότητα που φτάσαμε να ζούμε. Μονοθεματική, αποστεωμένη, αφυδατωμένη. Να κυριαρχούν στην ζωή μορφές όπως ο Τραμπ, ο Μασκ, ο Τίελ παγκόσμια και εσωτερικά ο Μητσοτάκης, αυτός που διαλαλεί ότι η ισότητα δεν είναι φυσικό πράγμα(και δεν βρέθηκε ένας να του πει ότι ο άνθρωπος δεν είναι ζώο και ξεπερνά τον γενετικό του προσανατολισμό), ο Άδωνις και η Βούλτεψη που καταβαραθρώνουν το συλλογικό επίπεδο αξιοπρέπειας, ο Μαρινάκης και ο Κυρανάκης, οι τραμπούκοι του Α! και ΟΥ!

*Υπουργός της δεξιάς, νεοφιλευθερης κυβέρνησης

Ζούμε την εποχή που έγινε κυρίαρχη η ιδεολογία της παράταξης που κάποτε εκπρόσωπός της είχε πει «οι ποιητές είναι λαπάδες» και μετά άνοιξε μια τρύπα στην Θεσσαλονίκη τάχα μου να γίνει μετρό. Όταν έγινε μετά από δεκαετίες υπερκοστολογημένο και να μην δουλεύει και σωστά ο Κούβελας (αυτός ήταν) εκθειάστηκε από κάποιον εκπρόσωπο του Α! και ΟΥ!

Θεωρώ την τέχνη το υψηλότερο επίπεδο του ανθρώπινου φαντασιακού και την ποίηση το υψηλότερο επίπεδο χρήσης γλώσσας. Ο ποιητής στο αναφερόμενο ποίημα με πλημμύρησε με τους στίχους του με έντονα συναισθήματα και μου έδειξε και τον δρόμο να τα διοχετεύσω δημιουργικά και με στόχο. Σε όλη αυτή την ζοφερή πραγματικότητα που μας την προσφέρουν στα μούτρα με ένταση καθημερινά για να την συνηθίσουμε και να της υποταχθούμε ο ποιητής λέει «Τραβέρσο ανάποδο, πορεία προς το βοριά»: Πήγαινε ανάποδα, κόντρα στο ρεύμα.

Όπως πήγε και ο ίδιος όταν η διακύβευση δεν ήταν να σε πει ένας εκπρόσωπος του τίποτα «λαπά» αλλά να εκτελεστείς. Όπως ο Federico Garcia Lorca, που ήταν κομμουνιστής, όπως οι διακόσιοι της Καισαριανής που ήταν κομμουνιστές.

Επειδή αυτό ήταν, κομμουνιστές. Γιατί όσο και προσπαθούν να διαλύσουν μέσα στον ορισμό Κομμουνιστής άλλες λέξεις που να χωρά και άλλους ξένους χώρους με τις λέξεις «Έλληνες» «Πατριώτες», η αλήθεια είναι ότι η κλιμάκωση των εννοιών στην ανθρώπινη ύπαρξη είναι ο «Άνθρωπος» και οι Κομμουνιστές αγωνίζονται γι’ αυτό το υπέρτατο ιδανικό: τον ανθρωπισμό. Άλλωστε μην ξεχνάμε ότι οι Γερμανοί στην ναζιστική Γερμανία για την «πατρίδα» και την «Γερμανία-Γερμανούς» διέπραξαν σφαγές, γενοκτονίες και ολοκαυτώματα. Αυτές είναι έννοιές που δρουν διαχωριστικά και όχι ενωτικά, και αυτό είναι το ηθικό πλεονέκτημα των κομμουνιστών: Παλεύουν για δικαιοσύνη και ζωή για όλη την ανθρωπότητα και γι’ αυτό πεθαίνουν με χαμόγελο και υψωμένη την γροθιά. Και είναι αυτός ο λόγος που τους μισούν τα ανθρωπάκια που ενδιαφέρονται μόνο για την πάρτη τους και την τσέπη τους. Δεν αντέχουν την σύγκριση επειδή τους δίνει μέτρο σύγκρισης να αντιληφθούν την μικρότητά τους.

Και είναι αυτός ο λόγος που δεν αντέχουν την τέχνη. Είναι επικίνδυνη όταν δεν είναι καθοδηγούμενο εμπόρευμα. Δείχνει δρόμο ενάντια στο ρεύμα και ας έχει άγριο καιρό και ψηλά κύματα. Γι’ αυτό «δεν παραδέχτηκα την ήττα» και «για το πείσμα σας γουρούνια θα αντέχω».

Θα μου επιτρέψετε, το νιώθω ως ανάγκη, να κάνω μια μικρή προσωπική ανάλυση του ποιήματος, όσο μπορώ και καταλαβαίνω. Το νιώθω ως ανάγκη.

 

Ανέμισες για μια στιγμή το μπολερό

και το βαθύ πορτοκαλί σου μεσοφόρι

Ο ποιητής θέτει τον χώρο πλάθοντας μια εικόνα Ισπανική με την αναφορά στο μπολερό, Ισπανικό ένδυμα, όπως και ερωτικό με το πορτοκαλί μεσοφόρι. Η επανάσταση είναι ερωτική και ο έρωτας επαναστατικός.

 

Αύγουστος ήτανε δεν ήτανε θαρρώ

τότε που φεύγανε μπουλούκια οι σταυροφόροι

19 Αυγούστου 1936 οι φασίστες του Φράνκο δολοφονούσαν τον ποιητή Federico Garcia Lorca, Για τη δολοφονία κατηγορήθηκαν ακροδεξιοί πολιτικοί και επιχειρηματικοί κύκλοι, μέλη επιφανών οικογενειών της Γρανάδας. Τάφηκε σε άγνωστο μέρος καθότι και νεκρό οι θρασύδειλοι φασίστες τον φοβόταν.

Μπουλούκια φεύγαν οι σταυροφόροι, τα λεφούσια των φασιστών που εξορμούσαν να καταλάβουν τις επαναστατημένες περιοχές της Ισπανίας

 

Παντιέρες πάγαιναν του ανέμου συνοδειά

και ξεκινούσαν οι γαλέρες του θανάτου

Οι κόκκινες σημαίες (bandiera rossa) υψωνόταν και κυμάτιζαν στον άνεμο

Και οι επαναστάτες ξεκινούσαν ακόμη και για τον θάνατό τους

στο ρογοβύζι ανατριχιάζαν τα παιδιά

κι ο γέρος έλιαζε, ακαμάτης, τ’ αχαμνά του

Η φυσική τάξη, το μωρό να αναζητά το στήθος της μάνας του να ταϊστει

Και ο γέρος να ξεκουράζεται πια από τον κάματο της ζωής. Αναφορά και στην ηλιόλουστη Ισπανία

 

Του ταύρου ο Πικάσο ρουθούνιζε βαριά

και στα κουβέλια τότε σάπιζε το μέλι

Ο ταύρος, ως σύμβολο ωμότητας και δύναμης, αλλά να ανήκει στον Πικάσο της Γκέρνικα αλλά να του ανήκει ο Πικάσο, ο Ισπανός κομμουνιστής ζωγράφος που αναγκάζεται να αποτυπώσει την βία και την σφαγή στον διάσημο πίνακά του.

Όμως η φυσική τάξη που αναφέρεται στο προηγούμενο δίστιχο έχει διασαλευτεί , αφού το μέλι γλυκό, θρεπτικό, συντηρητικό το ίδιο τώρα πια σαπίζει.

τραβέρσο ανάποδο, πορεία προς το βοριά

τράβα μπροστά, ξοπίσω εμείς και μη σε μέλει

Χρησιμοποιώντας ναυτικούς όρους, ναυτικός και ο ίσιος, ο Έλληνας ποιητής προτρέπει σε αντίσταση. Ανάποδη πορεία(τραβέρσο) προς το βορά, κόντρα στο ρεύμα της εποχής, κόντρα στην θέληση του ισχυρού. Και μπροστά να μπει ο δολοφονημένος ποιητής, η τέχνη και θα ακολουθήσει ο λαός.

 

Κάτω απ’ τον ήλιο αναγαλιάζαν οι ελιές

και φύτρωναν μικροί σταυροί στα περιβόλια

Σε Ισπανικό τοπίο με ελιές, ένα τοπίο που είναι πολύ οικείο και στους Έλληνες η φύση συνεχίζει τον κύκλο της αλλά οι άνθρωποι όχι καθώς σταυροί τάφων φυτρώνουν από τους νεκρού σε κάθε σπίτι.

τις νύχτες στέρφες απομέναν οι αγκαλιές

τότες που σ’ έφεραν, κατσίβελε, στη μπόλια

Και επειδή φύτρωναν όλο και περισσότεροι σταυροί, έμεναν άκαρπες, κενές από παρουσία και συναίσθημα οι αγκαλιές των αγαπημένων που έμειναν πίσω

Κατσίβελος: υποτιμητικός όρος για τους τσιγγάνους, μια μειονότητα που ο Λόρκα είχε εξυμνήσει στο έργο του και υποστηρίξει. Σημαίνει επίσης και αιχμάλωτος, όπως ήταν ο ποιητής στους φασίστες. Εδώ η υποτιμητική λέξη που χρησιμοποιούν οι ρατσιστές φασίστες γίνεται ύμνος ενός σπουδαίου που δεν μπορούν να αμαυρώσουν. Και ποιητικά ο Lorca επιστρέφει τυλιγμένος σε ένα γυναικείο ισπανικό μαντήλι, την μπόλια, συμβολισμός της μήτρας αλλά και του έρωτα.

Ατσίγγανε κι αφέντη μου με τι να σε στολίσω;

φέρτε το μαυριτάνικο σκουτί το πορφυρό

Συνεχίζει με τους τσιγγάνικους όρους αλλά τώρα είναι αφέντης ο νεκρός λόγω του αναστήματός του, όχι μόνο ως ποιητής αλλά ως άνθρωπος. Ηθικό ανάστημα που αναποδογυρίζει κοινωνικά στερεότυπα και προκαταλήψεις.

Το μαυριτανικό ρούχο, από την αραβική παράδοση της Ανδαλουσίας, το πορφυρό, ένδοξο αλλά και κόκκινο όπως οι σημαίες των επαναστατημένων.

στον τοίχο της Καισαριανής μας φέραν από πίσω

κι ίσα ένα αντρίκειο ανάστημα ψηλώσαν το σωρό.

Και με το ένδοξο αυτό χρώμα ο Καβαδίας συνδέει και τους νεκρούς κομμουνιστές, όπως ο Lorca, της Καισαριανής, γιατί και αυτοί με αυτό το ένδυμα τους έχει ενδύσει η ιστορία. Εκεί στον τοίχο του σκοπευτηρίου της Καισαριανής μας έφεραν τους Κομμουνιστές από πίσω και ψήλωσαν τον σωρό με τους νεκρούς όσο το ανάστημα ενός άντρα, που ξεκινά εκεί που τελειώνει το ύψος του, εκεί είναι το μεγαλείο του. Στο χαμόγελο και στην υψωμένη πυγμή απέναντι στον βέβαιο θάνατο.

 

Κοπέλες απ’ το Δίστομο, φέρτε νερό και ξύδι

κι απάνω στη φοράδα σου δεμένος σταυρωτά

Σύνδεση με την σφαγή των φασιστών στο Δίστομο και μέσα από το Δίστομο σε κάθε βαρβαρότητα στην Ελλάδα, Κάνδανος, Κομμένο, Καλάβρυτα, Βίαννο. Και ευθεία σύνδεση με τα πάθη του Χριστού αναφέροντας "νερό και ξύδι"

Και ο δολοφονημένος ποιητής, και όλοι οι νεκροί αγωνιστές πάνω σε άλογο, δεμένοι νεκροί αλλά περήφανοι καβαλάρηδες…

σύρε για κείνο το στερνό στην Κόρδοβα ταξίδι

μέσα απ’ τα διψασμένα της χωράφια τα ανοιχτά

..πηγαίνουν προς το θάνατο αλλά επιστρέφουν στην πατρίδα τους-που περιγράφεται με διψασμένα χωράφια και συμβολίζει την αιώνια συλλογική μνήμη.

 

Βάρκα του βάλτου ανάστροφη

φτενή δίχως καρένα

σύνεργα που σκουριάζουνε σε γύφτικη σπηλιά

 

Παρόλα αυτά η πραγματικότητα είναι ότι είναι βάρκα αναποδογυρισμένη, είναι στενή και χωρίς καρίνα να την κρατά να πλέει ίσια. Δεν υπάρχει καμία ασφάλεια για τους ανθρώπους στην κοινωνία καθώς καταλύεται η δομή της και η δικαιοσύνη από τον φασισμό.

Τα εργαλεία της εργασίας, όλων των επαγγελμάτων αλλά των Ρομά που κάνουν της βαριές χειρωνακτικές δουλειές ακόμη περισότερο καθώς είναι σε διωγμό από το φασιστικό καθεστώς,  σκουριάζουνε καθώς μαίνεται ο πόλεμος. Ακόμη μια διασάλευση της φυσικής τάξης της ανθρώπινης ζωής που αντί να εργάζεται, να παράγει έργο, φέρνει θάνατο.

σμάρι κοράκια να πετάν στην ερήμην αρένα

και στο χωριό να ουρλιάζουνε τη νύχτα εφτά σκυλιά.

Θάνατος και δυστυχία στους ανθρώπους με κοράκια να πετάνε πάνω τις αρένες που βρίσκονται τα πτώματα των εκτελεσμένων και τα σκυλιά να ουρλιάζουνε προοιωνίζοντας το ζοφερό μέλλον.

   

“Hasta la victoria, siempre” (Έως την νίκη, πάντα)

Federico Garcia Lorca

English Version

Art is dangerous. Art is truly dangerous because it can move us emotionally. This is clear when misanthropic, intolerant regimes fiercely persecute it—from the most barbarous ones that kill artists (Lorca in Spain, Víctor Jara in Chile).

I was listening to the poem by poet Nikos Kavvadias, set to music by Thanos Mikroutsikos, at home somewhat abstractedly. When the song finished, I put it on again from the beginning, and then again. And then I started searching for its various performances by different artists. I kept listening to it, and my mind revolved around the lyrics and, at the same time, the dry reality we have come to live in. Monothematic, emaciated, dehydrated. Figures like Trump, Musk, and Thiel dominating globally, and internally [in Greece] Mitsotakis—who proclaims that equality is not a natural thing (and not one person was found to tell him that humans are not animals and transcend their genetic orientation)—Adonis and Voultepsi who plummet the collective level of dignity, Marinakis and Kyranakis, the thugs of the Ah! and OU!

*Minister of the right-wing, neoliberal government

We live in an era where the ideology of the party whose representative once said "poets are slops" became dominant, before digging a hole in Thessaloniki pretending to build a metro. Decades later, when it became overpriced and wasn't even working properly, Kouvelas (that was him) was praised by a representative of A! and OU!

I consider art to be the highest level of the human imaginary and poetry the highest level of language use. The poet in the aforementioned poem flooded me with intense emotions through his verses and showed me the way to channel them creatively and purposefully. In all this gloomy reality served aggressively to our faces daily so that we get used to it and submit, the poet says: "Traverso anapodo, poreia pros to voria" [Reverse beam wind, course to the north]: Go backwards, against the current.

Just as he went himself when the stake was not being called a "slop" by a representative of nothing, but being executed. Like Federico García Lorca, who was a communist, like the two hundred of Kaisariani who were communists. Because that's what they were—communists. Because no matter how hard they try to dissolve other words inside the definition of "Communist" to fit other foreign spaces using words like "Greeks" or "Patriots," the truth is that the escalation of concepts in human existence is "Human," and Communists fight for this supreme ideal: humanism. After all, let us not forget that the Germans in Nazi Germany committed massacres, genocides, and holocausts for the "fatherland" and "Germany-Germans." These are concepts that act as divisive rather than unifying, and this is the moral advantage of communists: they fight for justice and life for all humanity, and that is why they die with a smile and a raised fist. And this is the reason why small-minded people who only care about themselves and their pockets hate them. They cannot stand the comparison because it gives them a benchmark to realize their own smallness.

And this is the reason why they cannot stand art. It is dangerous when it is not a guided commodity. It points a way against the current, even if the weather is wild and the waves high. That is why "I did not admit defeat" and "out of stubbornness toward you pigs, I will endure."

Allow me—I feel it as a need—to make a small personal analysis of the poem, as much as I can and understand. I feel it as a need.

You waved for a moment your bolero

and your deep orange petticoat

The poet sets the space by crafting a Spanish image with the reference to the bolero, a Spanish garment, as well as an erotic one with the orange petticoat. Revolution is erotic and love is revolutionary.

It was August, or was it not, I think

when crowds of crusaders were leaving

In August, Franco's fascists murdered the poet Federico García Lorca, because the most dangerous thing for the system is art; but when it happened and where is not clear, as fascists are always cowardly and sneaky. Masses of crusaders were leaving—the hordes of fascists setting out to capture the revolutionized regions of Spain.

Banners went accompanied by the wind

and the galleys of death were setting off

The red banners (bandiera rossa) were raised and waving in the wind. And the revolutionaries were setting off, even towards their death.

at the nursing breast

children shuddered

and the old man sunned,

idle, his groin

The natural order: the baby seeking its mother's breast to feed, and the old man resting from the labor of life. A reference also to sunny Spain.

Picasso's bull

snorted heavily

and in the beehives then

the honey was rotting

The bull, as a symbol of brutality and strength, belongs to Picasso of Guernica, but Picasso—the Spanish communist painter forced to depict violence and slaughter in his famous painting—belongs to it. However, the natural order mentioned in the previous couplet has been disrupted, since honey—sweet, nutritious, and preserving—is now rotting itself.

reverse beam wind, course to the north

pull ahead, we are right behind you

and do not worry

Using nautical terms, being a sailor himself, the Greek poet urges resistance. A reverse course (traverso) to the north, against the current of the era, against the will of the powerful. And let the murdered poet, let art step out in front, and the people will follow.

Under the sun the olive trees rejoiced

and small crosses grew in the orchards

In a Spanish landscape with olive trees—a landscape very familiar to Greeks—nature continues its cycle, but humans do not, as grave crosses grow from the dead at every home.

at night the embraces remained barren

when they brought you, katsivele, in the bolia

And because more and more crosses grew, the arms of loved ones left behind remained barren, empty of presence and emotion.

Katsivelos: a derogatory term for Gypsies (Roma), a minority Lorca praised and supported in his work. It also means captive, as the poet was to the fascists. Here, the derogatory word used by racist fascists becomes a hymn for a great man they cannot tarnish. Poetically, Lorca returns wrapped in a Spanish woman's scarf, the bolia, a symbol of the womb and of love.

Gypsy and master of mine, with what shall I deck you?

bring the Moorish cloth, the purple one

He continues with Gypsy terms, but now the dead man is a master due to his stature—not only as a poet, but as a human being. A moral stature that overturns social stereotypes and prejudices. The Moorish garment, from the Arab tradition of Andalusia, is purple—glorious, but also red like the flags of the revolutionaries.

to the wall of Kaisariani they brought us from behind

and just one manly stature high they raised the pile.

With this glorious color, Kavvadias connects the dead communists of Kaisariani with Lorca, because history has clothed them in this garment as well. There, at the shooting range wall of Kaisariani, they brought the Communists from behind and raised the pile of dead by a man's stature—a stature that begins where height ends, where true greatness lies. In the smile and raised fist facing certain death.

Maidens from Distomo, bring water and vinegar

and tied crosswise upon your mare

A connection to the fascist massacre at Distomo, and through Distomo to every atrocity in Greece: Kandanos, Kommeno, Kalavryta, Viannos… The murdered poet, and all fallen fighters on a horse, dead but proud riders…

go for that final journey to Córdoba

through its open, thirsty fields

...they go towards death, but return to their homeland—described through thirsty fields, symbolizing eternal collective memory.

Swamp boat reversed

narrow without a keel

tools rusting in a Gypsy cave

Yet the reality is that it is an overturned boat, narrow and without a keel to keep it sailing straight. There is no security for people in society, as its structure and justice are destroyed by fascism. The tools of labor—of all professions, but especially of the Roma who do heavy manual work and are now persecuted by the fascist regime—rust as war rages. Yet another disruption of the natural order of human life, which brings death instead of working and producing.

a flock of crows flying in the deserted arena

and in the village seven dogs howling at night.

Death and misery for the people, with crows flying over the arenas containing the bodies of the executed, and dogs howling, foreshadowing a gloomy future.

Haσta la victoria, siempre

Federico Garcia Lorca

Spanish Version

El arte es peligroso. El arte es verdaderamente peligroso porque puede movilizar emocionalmente. Esto queda claro cuando los regímenes misántropos e intolerantes lo persiguen encarnizadamente, desde los más bárbaros que asesinan a los artistas (Lorca en España, Víctor Jara en Chile).

Escuchaba en casa, de forma algo abstracta, el poema del poeta Nikos Kavvadías musicalizado por Thanos Mikroútsikos. Cuando terminó la canción, la puse otra vez desde el principio y luego de nuevo. Y después empecé a buscar sus diversas interpretaciones por parte de distintos artistas. Seguí escuchándola y mi mente daba vueltas alrededor de los versos y, paralelamente, de la seca realidad que nos ha tocado vivir. Monotemática, desestructurada, deshidratada. Que en la vida dominen figuras como Trump, Musk, Thiel a nivel mundial y, en el ámbito interno [en Grecia], Mitsotakis —aquel que pregona que la igualdad no es algo natural (y no se encontró ni uno que le dijera que el ser humano no es un animal y supera su orientación genética)—, Adonis y Voultepsi que hunden el nivel colectivo de dignidad, Marinakis y Kyranakis, ¡los matones de la A1 y de la OUI!

*Ministro del gobierno de derecha, neoliberal

Vivimos la época en que se hizo dominante la ideología de la facción cuyo representante dijo una vez «los poetas son unos blandengues» y luego abrió un hoyo en Tesalónica con el pretexto de hacer el metro. Cuando se terminó, décadas después, sobrecosteado y sin funcionar correctamente, Kouvelas (ese era) fue elogiado por algún representante de la A! y OUI!

Considero el arte como el nivel más alto del imaginario humano y la poesía como el nivel más alto del uso del lenguaje. El poeta en el mencionado poema me inundó con sus versos de emociones intensas y me mostró también el camino para canalizarlas de forma creativa y con un propósito. En toda esta realidad sombría que nos la refriegan por la cara a diario con intensidad para que nos acostumbremos y nos sometamos, el poeta dice: "Traverso anápodo, poreia pros to voriá" [Navegación de bolina de revés, rumbo al norte]: Ve en dirección contraria, contra la corriente.

Como fue él mismo cuando lo que estaba en juego no era que un representante de la nada te llamara «blandengue», sino ser ejecutado. Como Federico García Lorca, que era comunista, como los doscientos de Kaisarianí, que eran comunistas. Porque eso eran, comunistas. Porque por más que intenten diluir dentro de la definición de Comunista otras palabras para que quepan otros espacios ajenos con las palabras «griegos» o «patriotas», la verdad es que la escala suprema de conceptos en la existencia humana es el «Ser Humano» y los Comunistas luchan por ese ideal supremo: el humanismo. Al fin y me cabo, no olvidemos que los alemanes en la Alemania nazi cometieron matanzas, genocidios y holocaustos por la «patria» y por «Alemania-los alemanes». Esas son nociones que actúan dividiendo y no uniendo, y este es el privilegio moral de los comunistas: luchan por la justicia y la vida para toda la humanidad, y por eso mueren con una sonrisa y el puño en alto. Y esta es la razón por la que los odian los monigotes a los que solo les importa su propio beneficio y su bolsillo. No soportan la comparación porque les da una vara de medir para darse cuenta de su pequeñez.

Y es esta la razón por la que no soportan el arte. Es peligroso cuando no es una mercancía teledirigida. Muestra un camino contra la corriente, aunque haya un tiempo feroz y olas altas. Por eso «no acepté la derrota» y «por vuestra terquedad, cerdos, resistiré».

Me permitiréis, lo siento como una necesidad, hacer un pequeño análisis personal del poema, en la medida en que puedo y entiendo. Lo siento como una necesidad.

Agitaste por un momento el bolero

y tu enagua naranja intenso

El poeta sitúa el espacio creando una imagen española con la referencia al bolero, prenda española, así como erótica con la enagua naranja. La revolución es erótica y el amor es revolucionario.

Era agosto, o no lo era, creo

cuando se iban a montones los cruzados

En agosto los fascistas de Franco asesinaban al poeta Federico García Lorca, porque lo más peligroso para el sistema es el arte, pero cuándo ocurrió y dónde no está claro, ya que los fascistas son siempre cobardes y solapados. Se iban a montones los cruzados, las hordas de fascistas que partían a tomar las regiones revolucionadas de España.

Banderas iban en compañía del viento

y partían las galeras de la muerte

Las banderas rojas (bandiera rossa) se alzaban y ondeaban al viento. Y los revolucionarios partían incluso hacia su muerte.

en el pecho lactante

se estremecían los niños

y el viejo tomaba el sol,

holgazán, en sus partes

El orden natural: el bebé buscando el pecho de la madre para alimentarse, y el viejo descansando ya de la fatiga de la vida. Referencia también a la España soleada.

El toro de Picasso

resoplaba fuertemente

y en las colmenas entonces

se pudría la miel

El toro, como símbolo de crudeza y fuerza, pero perteneciendo al Picasso del Guernica, a la vez que a él pertenece Picasso, el pintor comunista español que se ve obligado a plasmar la violencia y la matanza en su famoso cuadro. Sin embargo, el orden natural mencionado en el pareado anterior se ha alterado, ya que la miel —dulce, nutritiva y conservadora por sí misma— ahora se pudre.

navegación de bolina de revés, rumbo al norte

tira hacia adelante, detrás nosotros

y no te preocupes

Utilizando términos marineros, marinero también él mismo, el poeta griego exhorta a la resistencia. Rumbo de revés (traverso) hacia el norte, contra la corriente de la época, contra la voluntad del poderoso. Y que delante se ponga el poeta asesinado, el arte, y el pueblo lo seguirá.

Bajo el sol se regocijaban los olivos

y brotaban pequeñas cruces en los huertos

En un paisaje español con olivos —un paisaje muy familiar también para los griegos— la naturaleza continúa su ciclo, pero los hombres no, ya que cruces de tumbas brotan de los muertos en cada casa.

las noches estériles

quedaban las abrazos

cuando te trajeron,

gitano, en la mantilla

Y como brotaban más y más cruces, quedaban estériles, vacíos de presencia y sentimiento, los abrazos de los seres queridos que se quedaron atrás.

Katsívelos: término despectivo para los gitanos, una minoría que Lorca había ensalzado en su obra y defendido. Significa también cautivo, como lo estuvo el poeta ante los fascistas. Aquí la palabra despectiva que usan los fascistas racistas se convierte en un himno a un hombre grande al que no pueden manchar. Y poéticamente Lorca regresa envuelto en un pañuelo de mujer española, la mantilla (bólia), símbolo del útero y también del amor.

¡Oh gitano y señor mío!, ¿con qué he de adornarte?

traed la vestidura mauritana, la purpúrea

Continúa con términos gitanos, pero ahora el muerto es un señor debido a su estatura, no solo como poeta sino como ser humano. Una estatura moral que da la vuelta a los estereotipos y prejuicios sociales. La prenda mauritana, de la tradición árabe de Andalucía, la purpúrea, gloriosa pero también roja como las banderas de los revolucionarios.

al muro de Kaisarianí nos llevaron por detrás

y exactamente la estatura de un hombre levantaron la pila.

Con este glorioso color Kavvadías conecta también a los muertos comunistas de Kaisarianí con Lorca, porque la historia los ha vestido a ellos también con esta prenda. Allí, en el muro del polígono de tiro de Kaisarianí, llevaron a los comunistas por detrás y levantaron la pila de muertos hasta la estatura de un hombre, una estatura que empieza donde termina la altura física, ahí está su grandeza. En la sonrisa y en el puño en alto frente a la muerte segura.

Muchachas de Dístomo, traed agua y vinagre

y sobre tu yegua atado en cruz

Conexión con la matanza de los fascistas en Dístomo y, a través de Dístomo, con cada barbarie en Grecia: Kándanos, Kommeno, Kalávrita, Viannos… Y el poeta asesinado, y todos los luchadores muertos sobre un caballo, atados, muertos pero jinetes orgullosos…

ve para aquel último viaje a Córdoba

a través de sus campos abiertos y sedientos

...van hacia la muerte, pero regresan a su patria, descrita con campos sedientos, que simboliza la memoria colectiva eterna.

Barca del pantano invertida

estrecha sin quilla

herramientas que se oxidan en una cueva gitana

A pesar de todo, la realidad es que es una barca boca abajo, es estrecha y sin quilla que la mantenga navegando recta. No hay ninguna seguridad para las personas en la sociedad, ya que su estructura y la justicia son destruidas por el fascismo. Las herramientas de trabajo, de todos los oficios pero especialmente de los gitanos que hacen los trabajos manuales más duros, se oxidan aún más al estar ellos perseguidos por el régimen fascista mientras ruge la guerra. Otra alteración más del orden natural de la vida humana que, en lugar de trabajar y producir obra, trae la muerte.

una bandada de cuervos volando en la arena desierta

y en el pueblo aullando por la noche siete perros.

Muerte y desdicha para las personas, con cuervos volando sobre las arenas donde se encuentran los cadáveres de los ejecutados y los perros aullando, presagiando un futuro sombrío.

Haσta la victoria, siempre